เมนู

ฯ นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสฯ

องฺคุตฺตรนิกาเย

ปญฺจกนิปาต-อฏฺฐกถา

1. ปฐมปณฺณาสกํ

1. เสขพลวคฺโค

1. สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

[1] ปญฺจกนิปาตสฺส ปฐเม สตฺตนฺนํ เสขานํ พลานีติ เสขพลานิฯ สทฺธาพลาทีสุ อสฺสทฺธิเย น กมฺปตีติ สทฺธาพลํฯ อหิริเก น กมฺปตีติ หิรีพลํฯ อโนตฺตปฺเป น กมฺปตีติ โอตฺตปฺปพลํฯ โกสชฺเช น กมฺปตีติ วีริยพลํฯ อวิชฺชาย น กมฺปตีติ ปญฺญาพลํฯ ตสฺมาติ ยสฺมา อิมานิ สตฺตนฺนํ เสขานํ พลานิ, ตสฺมาฯ

2. วิตฺถตสุตฺตวณฺณนา

[2] ทุติเย กายทุจฺจริเตนาติอาทีสุ อุปโยคตฺเถ กรณวจนํ, หิรียิตพฺพานิ กายทุจฺจริตาทีนิ หิรียติ ชิคุจฺฉตีติ อตฺโถฯ โอตฺตปฺปนิทฺเทเส เหตฺวตฺเถ กรณวจนํ, กายทุจฺจริตาทีหิ โอตฺตปฺปสฺส เหตุภูเตหิ โอตฺตปฺปติ ภายตีติ อตฺโถฯ

อารทฺธวีริโยติ ปคฺคหิตวีริโย อโนสกฺกิตมานโสฯ ปหานายาติ ปหานตฺถายฯ อุปสมฺปทายาติ ปฏิลาภตฺถายฯ ถามวาติ วีริยถาเมน สมนฺนาคโตฯ ทฬฺหปรกฺกโมติ ถิรปรกฺกโมฯ อนิกฺขิตฺตธุโร กุสเลสุ ธมฺเมสูติ กุสเลสุ ธมฺเมสุ อโนโรปิตธุโร อโนสกฺกิตวีริโยฯ

อุทยตฺถคามินิยาติ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อุทยวยคามินิยา อุทยญฺจ วยญฺจ ปฏิวิชฺฌิตุํ สมตฺถายฯ ปญฺญาย สมนฺนาคโตติ วิปสฺสนาปญฺญาย เจว มคฺคปญฺญาย จ สมงฺคิภูโตฯ อริยายาติ วิกฺขมฺภนวเสน จ สมุจฺเฉทวเสน จ กิเลเสหิ อารกา ฐิตาย ปริสุทฺธายฯ นิพฺเพธิกายาติ สา จ อภินิวิชฺฌนโต นิพฺเพธิกาติ วุจฺจติ, ตาย สมนฺนาคโตติ อตฺโถฯ ตตฺถ มคฺคปญฺญา สมุจฺเฉทวเสน อนิพฺพิทฺธปุพฺพํ อปฺปทาลิตปุพฺพํ โลภกฺขนฺธํ โทสกฺขนฺธํ โมหกฺขนฺธํ นิพฺพิชฺฌติ ปทาเลตีติ นิพฺเพธิกา, วิปสฺสนาปญฺญา ตทงฺควเสน นิพฺเพธิกา, มคฺคปญฺญาย ปฏิลาภสํวตฺตนโต ตพฺพิปสฺสนา นิพฺเพธิกาติ วตฺตุํ วฏฺฏติฯ สมฺมา ทุกฺขกฺขยคามินิยาติ อิธาปิ มคฺคปญฺญา สมฺมา เหตุนา นเยน วฏฺฏทุกฺขญฺจ กิเลสทุกฺขญฺจ เขปยมานา คจฺฉตีติ สมฺมา ทุกฺขกฺขยคามินี นาม, วิปสฺสนาปญฺญา ตทงฺควเสน วฏฺฏทุกฺขญฺจ กิเลสทุกฺขญฺจ เขปยมานา คจฺฉตีติ ทุกฺขกฺขยคามินีฯ ทุกฺขกฺขยคามินิยา วา มคฺคปญฺญาย ปฏิลาภาย สํวตฺตนโตเปสา ทุกฺขกฺขยคามินีติ เวทิตพฺพาฯ อิติ อิมสฺมิํ สุตฺเต ปญฺจ พลานิ มิสฺสกาเนว กถิตานิ, ตถา ปญฺจเมฯ

6. สมาปตฺติสุตฺตวณฺณนา

[6] ฉฏฺเฐ อกุสลสฺส สมาปตฺตีติ อกุสลธมฺมสฺส สมาปชฺชนา, เตน สทฺธิํ สมงฺคิภาโวติ อตฺโถฯ ปริยุฏฺฐาย ติฏฺฐตีติ ปริโยนนฺธิตฺวา ติฏฺฐติฯ

7. กามสุตฺตวณฺณนา

[7] สตฺตเม กาเมสุ ลฬิตาติ วตฺถุกามกิเลสกาเมสุ ลฬิตา อภิรตาฯ อสิตพฺยาภงฺคินฺติ ติณลายนอสิตญฺเจว ติณวหนกาชญฺจฯ กุลปุตฺโตติ อาจารกุลปุตฺโตฯ โอหายาติ ปหายฯ อลํ วจนายาติ ยุตฺตํ วจนายฯ ลพฺภาติ สุลภา สกฺกา ลภิตุํฯ หีนา กามาติ ปญฺจนฺนํ นีจกุลานํ กามาฯ มชฺฌิมา กามาติ มชฺฌิมสตฺตานํ กามาฯ ปณีตา กามาติ ราชราชมหามตฺตานํ กามาฯ กามาตฺเวว สงฺขํ คจฺฉนฺตีติ กามนวเสน กาเมตพฺพวเสน จ กามาอิจฺเจว สงฺขํ คจฺฉนฺติฯ วุทฺโธ โหตีติ มหลฺลโก โหติฯ อลํปญฺโญติ ยุตฺตปญฺโญฯ อตฺตคุตฺโตติ อตฺตนาว คุตฺโต รกฺขิโต, อตฺตานํ วา โคเปตุํ รกฺขิตุํ สมตฺโถฯ นาลํ ปมาทายาติ น ยุตฺโต ปมชฺชิตุํฯ สทฺธาย อกตํ โหตีติ ยํ สทฺธาย กุสเลสุ ธมฺเมสุ กาตุํ ยุตฺตํ, ตํ น กตํ โหติฯ เสสปเทสุปิ เอเสว นโยฯ อนเปกฺโข ทานาหํ, ภิกฺขเว, ตสฺมิํ ภิกฺขุสฺมิํ โหมีติ เอวํ สทฺธาทีหิ กาตพฺพํ กตฺวาว โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐิเต ตสฺมิํ ปุคฺคเล อนเปกฺโข โหมีติ ทสฺเสติฯ อิมสฺมิํ สุตฺเต โสตาปตฺติมคฺโค กถิโตฯ

8. จวนสุตฺตวณฺณนา

[8] อฏฺฐเม สทฺธมฺเมติ สาสนสทฺธมฺเมฯ อสฺสทฺโธติ โอกปฺปนสทฺธาย จ ปกฺขนฺทนสทฺธาย จาติ ทฺวีหิปิ สทฺธาหิ วิรหิโตฯ จวติ นปฺปติฏฺฐาตีติ อิมสฺมิํ สาสเน คุเณหิ จวติ, ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกติฯ อิติ อิมสฺมิํ สุตฺเต อปฺปติฏฺฐานญฺจ ปติฏฺฐานญฺจ กถิตํฯ

9. ปฐมอคารวสุตฺตวณฺณนา

[9] นวเม นาสฺส คารโวติ อคารโวฯ นาสฺส ปติสฺโสติ อปฺปติสฺโส, อเชฏฺฐโก อนีจวุตฺติฯ เสสเมตฺถ ปุริมสทิสเมวฯ

10. ทุติยอคารวสุตฺตวณฺณนา

[10] ทสเม อภพฺโพติ อภาชนํฯ วุทฺธินฺติ วฑฺฒิํฯ วิรูฬฺหินฺติ วิรูฬฺหมูลตาย นิจฺจลภาวํฯ เวปุลฺลนฺติ มหนฺตภาวํฯ เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติฯ

เสขพลวคฺโค ปฐโมฯ

2. พลวคฺโค

1. อนนุสฺสุตสุตฺตวณฺณนา

[11] ทุติยสฺส ปฐเม ปุพฺพาหํ, ภิกฺขเว, อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสูติ อหํ, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ จตูสุ สจฺจธมฺเมสุฯ อภิญฺญาโวสานปารมิปฺปตฺโต ปฏิชานามีติ จตูสุ สจฺเจสุ จตูหิ มคฺเคหิ โสฬสวิธสฺส กิจฺจสฺส กรเณน อภิชานิตฺวา โวสานปารมิํ สพฺเพสํ กิจฺจานํ นิฏฺฐิตตฺตา กตกิจฺจภาวํ ปารํ ปตฺโต ปฏิชานามีติ มหาโพธิปลฺลงฺเก อตฺตโน อาคมนียคุณํ ทสฺเสติฯ ตถาคตสฺสาติ อฏฺฐหิ การเณหิ ตถาคตสฺสฯ ตถาคตพลานีติ ยถา เตหิ คนฺตพฺพํ, ตเถว คตานิ ปวตฺตานิ ญาณพลานิฯ อาสภํ ฐานนฺติ เสฏฺฐฏฺฐานํฯ สีหนาทนฺติ อภีตนาทํฯ พฺรหฺมจกฺกนฺติ เสฏฺฐจกฺกํฯ ปวตฺเตตีติ กเถติฯ

2. กูฏสุตฺตวณฺณนา

[12] ทุติเย เสขพลานีติ เสขานํ ญาณพลานิฯ อคฺคนฺติ อุตฺตมํฯ เสสพลานิ โคปานสิโย กูฏํ วิย สงฺคณฺหาตีติ สงฺคาหิกํฯ ตาเนว พลานิ สํหตานิ กโรตีติ สงฺฆาตนิยํ

3. สํขิตฺตสุตฺตวณฺณนา

[13] ตติเย ตตฺถ มุฏฺฐสฺสจฺเจ น กมฺปตีติ สติพลํฯ อุทฺธจฺเจ น กมฺปตีติ สมาธิพลํ

4. วิตฺถตสุตฺตวณฺณนา

[14] จตุตฺเถ สติเนปกฺเกนาติ เอตฺถ เนปกฺกํ วุจฺจติ ปญฺญา, สา สติยา อุปการกภาเวน คหิตาฯ

5. ทฏฺฐพฺพสุตฺตวณฺณนา

[15] ปญฺจเม สวิสยสฺมิํเยว โลกิยโลกุตฺตรธมฺเม กเถตุํ กตฺถ จ, ภิกฺขเว, สทฺธาพลํ ทฏฺฐพฺพนฺติอาทิมาหฯ ยถา หิ จตฺตาโร เสฏฺฐิปุตฺตา, ราชาติ ราชปญฺจเมสุ สหาเยสุ ‘‘นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามา’’ติ วีถิํ โอติณฺเณสุ เอกสฺส เสฏฺฐิปุตฺตสฺส เคหํ คตกาเล อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว ‘‘อิเมสํ ขาทนียํ โภชนียํ เทถ, คนฺธมาลาลงฺการาทีนิ เทถา’’ติ เคเห วิจาเรติฯ ทุติยตติยจตุตฺถสฺส เคหํ คตกาเล อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว ‘‘อิเมสํ ขาทนียํ โภชนียํ เทถ, คนฺธมาลาลงฺการาทีนิ เทถา’’ติ เคเห วิจาเรติฯ อถ สพฺพปจฺฉา รญฺโญ เคหํ คตกาเล กิญฺจาปิ ราชา สพฺพตฺถ อิสฺสโร, อิมสฺมิํ ปน กาเล อตฺตโน เคเหเยว ‘‘อิเมสํ ขาทนียํ โภชนียํ เทถ, คนฺธมาลาลงฺการาทีนิ เทถา’’ติ วิจาเรติ, เอวเมวํ สทฺธาปญฺจเมสุ พเลสุ เตสุ สหาเยสุ เอกโต วีถิํ โอตรนฺเตสุ วิย เอการมฺมเณ อุปฺปชฺชมาเนสุปิ ยถา ปฐมสฺส เคเห อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว วิจาเรติ, เอวํ โสตาปตฺติยงฺคานิ ปตฺวา อธิโมกฺขลกฺขณํ สทฺธาพลเมว เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, เสสานิ ตทนฺวยานิ โหนฺติฯ ยถา ทุติยสฺส เคเห อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว วิจาเรติ, เอวํ สมฺมปฺปธานานิ ปตฺวา ปคฺคหลกฺขณํ วีริยพลเมว เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ , เสสานิ ตทนฺวยานิ โหนฺติฯ ยถา ตติยสฺส เคเห อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว วิจาเรติ, เอวํ สติปฏฺฐานานิ ปตฺวา อุปฏฺฐานลกฺขณํ สติพลเมว เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, เสสานิ ตทนฺวยานิ โหนฺติฯ ยถา จตุตฺถสฺส เคเห อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว วิจาเรติ, เอวํ ฌานวิโมกฺเข ปตฺวา อวิกฺเขปลกฺขณํ สมาธิพลเมว เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, เสสานิ ตทนฺวยานิ โหนฺติฯ สพฺพปจฺฉา รญฺโญ เคหํ คตกาเล ปน ยถา อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, ราชาว เคเห วิจาเรติ, เอวเมว อริยสจฺจานิ ปตฺวา ปชานนลกฺขณํ ปญฺญาพลเมว เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, เสสานิ ตทนฺวยานิ โหนฺตีติ เอวมิธ ปญฺจ พลานิ มิสฺสกานิ กถิตานิฯ ฉฏฺฐํ อุตฺตานตฺถเมวฯ เอวํ ปุริมวคฺเค จ อิธ จ อฏฺฐสุ สุตฺเตสุ เสขพลาเนว กถิตานิฯ กรณฺฑโกลวาสี มหาทตฺตตฺเถโร ปนาห – ‘‘เหฏฺฐา จตูสุ สุตฺเตสุ เสขพลานิ กถิตานิ, อุปริ จตูสุ อเสขพลานี’’ติฯ

7. ปฐมหิตสุตฺตวณฺณนา

[17] สตฺตเม สีลาทโย มิสฺสกาว กถิตาฯ วิมุตฺตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติเยวฯ วิมุตฺติญาณทสฺสนํ ปจฺจเวกฺขณญาณํ, ตํ โลกิยเมวฯ

8-10. ทุติยหิตสุตฺตาทิวณฺณนา

[18-20] อฏฺฐเม ทุสฺสีโล พหุสฺสุโต กถิโต, นวเม อปฺปสฺสุโต ทุสฺสีโล, ทสเม พหุสฺสุโต ขีณาสโวติฯ

พลวคฺโค ทุติโยฯ

3. ปญฺจงฺคิกวคฺโค

1. ปฐมอคารวสุตฺตวณฺณนา

[21] ตติยสฺส ปฐเม อสภาควุตฺติโกติ อสภาคาย วิสทิสาย ชีวิตวุตฺติยา สมนฺนาคโต อาภิสมาจาริกํ ธมฺมนฺติ อุตฺตมสมาจารภูตํ วตฺตวเสน ปญฺญตฺตสีลํฯ เสขํ ธมฺมนฺติ เสขปณฺณตฺติสีลํฯ สีลานีติ จตฺตาริ มหาสีลานิฯ สมฺมาทิฏฺฐินฺติ วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิํฯ สมฺมาสมาธินฺติ มคฺคสมาธิญฺเจว ผลสมาธิญฺจฯ อิมสฺมิํ สุตฺเต สีลาทีนิ มิสฺสกานิ กถิตานิฯ

2. ทุติยอคารวสุตฺตวณฺณนา

[22] ทุติเย สีลกฺขนฺธนฺติ สีลราสิํฯ เสสทฺวเยปิ เอเสว นโยฯ อิเม ปน ตโยปิ ขนฺธา มิสฺสกาว กถิตาติฯ